Wie weet er een woordenboek?
Op een van de Nederlandse postlijsten voor vertalers vroeg iemand naar een Nederlands<>Engels juridisch, en eventueel economisch/financieel woordenboek. Want dan kon ze de volgende keer tenminste goed beslagen ten ijs komen. Om twee reden vond ik dat een merkwaardige vraag.

Zoals elke wetenschap heeft recht zijn eigen taal, misschien met dat verschil dat dagelijkse begrippen in de rechtstaal een betekenisverschuiving krijgen. Denk maar aan woorden als 'overtreding' tegenover 'misdrijf' en 'eigendom', tegenover 'bezit'. Wie de rechtstaal kent, kan die woorden nooit meer onbevangen gebruiken. Een juridische tekst, zoals een contract, vertaal je daarom niet naar Nederlands, maar naar juridisch Nederlands. Dat verschil overbrug je niet met een woordenboek.

Recht geeft normen en regels voor de praktijk. Wie van die praktijk niets snapt, begrijpt ook de regels niet, ook al kan hij de theorie nog zo goed toepassen. Voor de vertaling van een juridische tekst is dus een gedegen kennis van de praktijk uit de doeltaal en, de praktijk waarbinnen de doeltaal wordt gehanteerd noodzakelijk. Zonder die kennis moet je er idealiter niet aan beginnen. De gedachte dat je daar met een woordenboekje wel uitkomt, is een slechte illusie.

Slechte illusies vormen een beroerde basis voor een vertaling.

Gelaagde symboliek

Gisteren viel me een advertentie op van een firma die hypotheken probeert te slijten. Verbande in Afrikaans, of meer anglicistisch: huislenings. Het was een lege advertentie een kopregel in veel wit en aan de rechterkant een fotootje dat ik opmerkelijk vond. Volgens mij stelt die afbeelding de menselijke hersenen voor, gemodelleerd in Rands, waarbij de linkerhelft duidelijk groter is dan de rechter.

Professoren denken dat we denken in taal. Taal is de grote truc van die berg geld hierboven. We begrijpen ons leven in de taal, in woorden. Woorden zijn symbolen en dus begrijpen we de werkelijkheid door, en alleen maar door symbolen.

Dat je woorden kunt gebruiken, heeft iets goddelijk, maar je betaalt er een prijs voor: ook al zijn symbolen nog zo direct, ze worden nooit hetzelfde als het ding zelf. Ceci n'est pas une pipe, inderdaad. Tussen de werkelijkheid en jezelf zit een laagje taal. Zelfs als het om de cymbalen gaat in die bekende regel van Gerrit Achterberg.

Wat je met symbolen er gratis bij krijgt is gevoeligheid voor manipulatie. Tussen de voorstelling van een ding, en het ding zelf bestaat nauwelijks verschil. Heel de godsdienst berust op dat aspect van mens zijn; en het hele pornobedrijf ook. The King of Cumshots en God de Vader grazen in dezelfde wildtuin.

De meeste symbolen die de communicatie-industrie op je af stuurt zij even internationaal als triviaal. Vrouw omhelst man, kinderen op het strand bouwen een zandkasteel, een bloemblad dwarrelt een graf in. Alles natuurlijke beelden die je vrijwel onafhankelijk van je culturele achtergrond kunt snappen.

Met een symbool als dat van de hypotheekverkopers verandert dat. Iemand die zo'n beetje weet hoe de menselijke hersenen eruit zien, heeft er geen problemen mee. En als je iets kent van de gedachten of mythen over de linker- en rechter hersenhelften begrijp je waarom in die foto de nadruk wordt gelegd op de linkerhelft. De foto appelleert aan kennis, niet aan de direct waarneembare ervaring of werkelijkheid. Gelaagde symboliek dus, blijkbaar kunnen we dat makkelijk aan.

Voor het gedeelte van de wereld zonder die kennis lijken de bergjes munten misschien wel een halve walnoot. Maar voor dat gedeelte van de wereld is de foto natuurlijk niet bedoeld.

Korreltjie sand (I)

Iemand wees me pas op een mp3 van een liedje van Illse Roos. Het is een mooi liedje dat prachtig wordt gezongen. Toch zou ik er hier niet naar verwijzen als het niet ging om een gedicht van Ingrid Jonker, Korreltjie sand. In elk geval, het liedje vind je hier. Het gedicht kun je ook op het internet vinden, maar omdat ik er nog op terug wil komen staat de tekst hieronder.

Korreltjie sand


Korreltjie korreltjie sand
klippie gerol in my hand
klippie gesteek in my sak
word korreltjie klein en plat


Sonnetjie groot in die blou
ek maak net 'n ogie van jou
blink in my korreltjie klippie
dit is genoeg vir die rukkie


Kindjie wat skreeu uit die skoot
niks in die wêreld is groot
stilletjies lag nou en praat
stilte in Doodloopstraat


Wêreldjie rond en aardblou
korreltjie maak ek van jou
huisie met deur en twee skrefies
tuintjie met blou madeliefies


Pyltjie geveer in verskiet
liefde verklein in die niet
Timmerman bou aan 'n kis
Ek maak my gereed vir die Niks


Korreltjie klein is my woord
korreltjie niks is my dood

Korreltjie sand (III)

In alle interpretaties van Korreltjie sand die ik tot nu toe heb gelezen, gaat het over het leven van Ingrid Jonker. Haar dramatische leven dat uitliep op zelfmoord door verdrinking in Drieankerbaai, bij Kaapstad. Die aandacht voor het biografische vind ik te eenzijdig. Ze was een dichter, en publieke figuur in het Zuid-Afrika onder de vorige bedeling. (Dichters waren toen wel vaker publieke figuren, het is het bekende ve rband tussen autoritaire en dictatoriale regimes en dichters als het openbare geweten.)
Als je haar naar haar totale werk kijkt, vind ik niet dat Ingrid Jonker tot de allergrootste dichters hoort. Wel heeft ze heeft een aantal prachtige gedichten geschreven, en Korreltjie sand is daar zeker een van. Je kunt er trouwens van alles op afdingen. Dat is het lot van prachtgedichten.

Net als alle dichters heeft Ingrid Jonker ook een literaire omgeving, een literaire stroming waarin haar werk een bredere betekenis krijgt. Het is jammer dat daar zo weinig aandacht voor is, want raadselachtige teksten als Korreltjie sand verdienen een betere anaylyse dan een die overwegend op biografie is gebaseerd.

Ex aequo et bono

Eind vorige week kwam ik een oude bekende tegen: equity, in een context waarin het sympathieke duo redelijkheid en billijkheid niet bruikbaar was, want het ging om een overeenkomst waarop het recht van van Engeland en Wales van toepassing blijft. Ik heb her en der rondgevraagd maar niemand kwam met iets dat me echt overtuigde. Omdat ik nog steeds niet mijn juridische woordenboek heb, moest ik me behelpen met het Engels-Afrikaanse regswoordeboek (Kaapstad-Johannesburg 1984) en hulle sê dit so:

Equity. In die sin van die regsreëls wat voor die Judicature Act van 1873 uitsluitend in die Court of the Chancery en die Court of Exchequer toegepas is, is die woord noueliks vertaalbaar en is dit onnodig een vertaling te maak.

In die breëre sin van “in ooreenstemming met die algemeen aanvaarde norme van regmatigheid en geregtigheid” word 'equity' en 'equitable' weergegee met billikheid en billik, of regverdigheid en regverdig.

So far so good, maar het mooiste komt nog:

Die sogenaamde 'equitable jurisdiction' wat by wet aan Engelse howe toegeken is, was altyd inherent deel van ons reg en daar is geen behoefte aan onderskeidende terminologie nie.

Met andere woorden, in een Zuid-Afrikaanse context hoeft equity er niet nog eens extra bij gezegd te worden want contracten werden altijd al naar redelijkheid en billijkheid uitgelegd.

In het subtiele 'was altyd deel van ons reg', proef ik iets van dat ons recht altijd al beter was dan dat van Engeland en Wales, waar het nota bene tot 1873 heeft geduurd voordat men tot het inzicht kwam dat een rechterlijke interpretatie van contracten ex aequo et bono in het algemeen moet worden toegelaten.

In Zuid-Afrika geldt al sinds de Kaapkolonie het Romeins-Hollands recht, die elegante combinatie van Romeins recht en dat van de provincie Holland die Nederlanders tussen de 1652 en het begin van de 19e eeuw naar de Kaap hebben uitgevoerd. En ondanks de rechtspopulistische (Afrikanistische) kritiek op dit vreemde recht die je de laatste tijd hoort, geldt het tot op de dag van vandaag.

Ik zou bijna het vertalen vergeten. Volgens mij geldt hetzelfde voor Nederland. Tenzij in een tekst waarin naar een rechtssysteem buiten het Nederlandse wordt verwezen lijkt redelijkheid en billijkheid me vrijwel altijd een overbodige toevoeging.

 

The following is a translation for the Korean readers. Please let me know what you think of the translation.

ex aequo et bono

지난 주에 오랜친구를 만났다: 교감 짝 합리와 공정이 쓸 수 없는 문맥안에 공평이다. 그것은 관해서 협정에 영국와 웨일즈의 법은 어느 쪽의사용하고 있다. 여기 저기를 설문 조사를 했지만, 나에게 아무도 확실한 대답을 해주지 않았다. 나는 법전이 아직 없었기때문에 영-남아공 법전을 (케이프타운-요하네스버그 1984) 사용해야 했다.

공평 이다. Judicature Act 1873 의 법 그 단어는 Court of the Chancery 그리고 Court of Exchequer 에 적용 만 한다. 그 단어를 간신히 번역 할 수 없어서 번역이 불필요한다.

일치으로 법적과 정의의 보통 인정하는 기준의 넓은 의미, ‘공평’과 ‘공평한’이 합리와 공전한또는 공전과 공정한말로 설명한다.

여태까지는 그런대로 잘됐다.

이른바 ‘공평한 정의’는 법으로 영국의 안마당에게 할상해서 언제나 우리 법 안에 있었다. 그래서 식별한 용어가 필요 없다.

그 법전이 말하다고 한다. 다른 단어로, 남아프리카는 문맥안에 공평이 한 번도 해야 못 한다. 그럼, 계약이 합리와 공전을 언제나 설명한다.

미묘한 ‘우리 언제나 있는 법’ 안에 우리 법이 영국과 웨일즈보다 더 좋는다고 한다. 저기에 1873까지 계약의 사법의 해석 ex aequo et bono 일반적으로 허락해야 하는 톡창은 후 에 있었다.

남아프리카에 케이프의지식민때 부터 로마 – 네덜란드의 법을 댄다. 네덜란드사람들이 1652부터 19세기까지 케이프에서 이행한 로마법의 품위 있는 결합 그리고 네덜란드 지방의 법 있다. 그리고 요즘 있을 비평 에도 불고 하고 우익 이민주의 (아프리칸의) 이상한 법에, 법은 오늘 까지 있다.

나는 번역할 것이 거의 잊어 버리겠다. 네덜란드에 같은 법이 있다. 다만, 외국의 법제도에 참조해지는 본문 안 에 있다. 합리와 공전이 언제나 추가 인 불필요하는 것 같다.

Good old Prolog

Voor computertalen geldt survival of the fittest: wie zich niet kan aanpassen verdwijnt uit de belangstelling. Van APL en ALGOL wil geen normaal mens meer iets weten, en Perl moet uitkijken. Op een discussieforum over de opkomst van sexy Ruby heb ik gelezen dat Prolog zo goed als dood is. Daar schrok ik van, want Prolog is één van de weinige programmeertalen die ik op school heb geleerd.

Destijds aan het eind van de jaren ’80 was de taal totaal anders dan andere talen die ik kende, zoals C en C++ en het heeft me heel wat nachten ploeteren in het computerlaboratorium gekost voordat ik het een beetje onder de knie kreg.
Moe werd ik er trouwens niet van, want Prolog fascineerde me, en fascineert me nog steeds, al werk ik er nooit meer mee. Typerend is dat je je algortimes moet onderbrengen in een stelsel van logische vergelijkingen, waardoor je gedwongen wordt je bezig te houden met zoiets abstracts als de essentie van het probleem. De associatie met Zen ligt dan voor de hand, en ik vond dan ook niet ongepast dat mijn leerboek destijds een oude Japanse prent op de omslag had.

Prolog, dat is: PROgrammation en LOGique. De taal, die vaak als tegenhanger wordt gezien van het Amerikaanse Lisp, is in eerste instantie ontwikkeld door de Fransman Alain Colmerauer.
Prolog is gebaseerd op predicatenlogica, een afdeling van van wetenschap waarbinnen je gedachten kunt laten dansen die zo fijnzinnig en complex zijn als de Genji monogatari, maar het komt neer op:

Een stelsel van redeneringen is geldig, als alle redeneringen binnen dat stelsel geldig zijn.

Omdat die redeneringen in alledaagse taal worden geformuleerd, moet je er mee oppassen. Iets kan logisch geldig en waanzin zijn gelijktijdig:

Ik pas in mijn jas
Mijn jas past in mijn tas
Dus ik pas in mijn tas.

In Prolog zeg je dat zo:
pastin(ik,jas).
pastin(jas,tas).

pastin(X,Z):-
pastin(X,Y),
pastin(Y,Z).

Als je vervolgens in het programma vraagt:
pastin(ik,tas).
Antwoordt het ding met:
Yes
Waarmee de geldigheid van de stellingen is bewezen. Prolog kun je gebruiken voor het bewijzen van theorema's.

Bij de ontwikkeling van Prolog heeft de nadruk gelegen op de natural language. Prolog is daar erg geschikt voor. Kijk maar eens hoe makkelijk het is om een programmaatje te schrijven waarmee je kunt testen of een woord een palindroom is, overigens een van de vele elegante Prolog-classics:

palindroom(Lijst) :- keerom(Lijst,Lijst).
keerom(L1,L2) :- k_om(L1,[],L2).
k_om([],L,L).
k_om([X|L],L2,L3) :- k_om(L,[X|L2],L3).

Hetzelfde ook kun je ook bereiken met een taal als Java, maar daarin kost het veel meer programmeerwerk, en zo mooi en zelfverklarend als in Prolog is het niet.

Destijds leek Prolog, de wereld te gaan veroveren. Daar is niets van terecht gekomen.
Maar hoewel het veel minder populair is dan Lisp, is Prolog zeker niet dood. Het wordt ingezet voor AI-systemen en voor onderzoek en toepassingen op het gebied van taal en machinevertalingen. Dat laatste vind ik een mooie aanleiding om de taal weer in de gaten te gaan houden.

Mijn Factuurmaker

Al een paar weken ben ik bezig met mijn-factuurprogrammaatje-van-niets-of-niet-veel. Het is een handvat voor een gegevensbestand, dat de daarin ingevoerde informatie moet omtoveren tot een rtf-document: de factuur. Meer dan een aan mysql gekoppelde wat opgeleukte macro wordt het nooit. Mooi om te zien is het ding al evenmin

Omdat ik het ook binnen Linux wil gebruiken, schrijf ik het in Java, een taal die ik nu werkendeweg aan het leren ben. Dat is de reden dat ik er hier wat woorden over wil achterlaten. Want de technieken van Java liggen niet allemaal even voor de hand. Voornamelijk voor mezelf wil ik de oplossingen noteren voor de dingen waar ik lang naar heb gezocht.

Wat kan mijn factuurmaker tot nu toe?

- De mysql-tabellen openen en de gegevens van de klanten weergeven.

- Zoeken binnen deze gegevens.

- De projectmanagers van elke klant weergeven.

Class.forName

Een van de moeilijkste dingen bij het maken van Factuurmaker, vond ik de verbinding leggen met de mysql-server. Daarom in het kort wat je er voor nodig hebt, compleet met de voorbeeldcode. Om met mysql te kunnen werken heb je een driver nodig. Deze vind je bij MySql
Als je de driver hebt geïnstalleerd kun je aan het werk. In je programma moet je een nieuwe instantie maken van de driver, zodat je programma er mee kan werken. Dat bereik je met de volgende opdracht:

Class.forName("com.mysql.jdbc.Driver").newInstance();

Uiteraard komt er bij een programma meer kijken. MySQL geeft het volgende codevoorbeeld:

import java.sql.Connection;
import java.sql.DriverManager;
import java.sql.SQLException;

// Notice, do not import com.mysql.jdbc.*
// or you will have problems!

public class LoadDriver {
public static void main(String[] args) {
try {
// The newInstance() call is a work around for some
// broken Java implementations

Class.forName("com.mysql.jdbc.Driver").newInstance();
} catch (Exception ex) {
// handle the error
}
}

Liquidated damages

Vandaag had ik geluk met vertalen van de term liquidated damages. In eerste instantie vond ik het lastig want liquidated damages staan niet in Van Dale, en ik had mijn juridische woordenboeken niet bij de hand. Na een zoekopdracht kwam ik bij de website uit van een Duitse vertaalster die er zo over schreef:

Beim Übersetzen ins Englische des Wortes Vertragsstrafe ist Vorsicht geboten: liquidated damages sind erlaubt, a contractual penalty nicht. Daher wird Vertragsstrafe oft mit liquidated damages übersetzt. Natürlich sollte es dem Gericht nicht auf das Wort, sondern auf den Inhalt ankommen, aber das Gericht soll lieber gar nicht auf die Idee kommen.

Het is duidelijk dat het hier om een vertaling de andere kant op gaat, van Duits naar Engels, maar wat een Vertragsstrafe is weet ik zo wel: een contractuele boete. Daarmee kom je in de sfeer van boetebeding en boeteclausule. Allemaal ronkende termen die me bij deze tekst uitstekend van pas kwamen.

Interessant was deze opmerking:

The German word Vertragsstrafe is often translated as liquidated damages, because in common-law jurisdictions liquidated damages are permitted, whereas a contractual penalty is prohibited. At the request of a client, I once wrote ‘a contractual penalty (Vertragsstrafe, permitted under German law)’, since after all the contracts I translate remain subject to German law. But the argument ‘It doesn’t matter how you translate it, because only German law applies’ is not a good one if the translation is going to be seen by English or U.S. lawyers.

Wat doe je als je een overeenkomst vertaalt naar je eigen taal? Je houdt er rekening mee dat voor die tekst het recht van het land van herkomst blijft gelden. Anders moet je de tekst niet vertalen, maar opnieuw door een rechtsgeleerde laten formuleren. Het is opvallend dat je er blijkbaar toch aan moet denken dat de rechter ter plaatse, ook al is dat in strijd met internationaalrechtelijke regels, onvoldoende rekening houdt met "remain subject to German law":

Eaton als Mieter von Ausrüstungen beantragte, die Liquidated Damages Klausel aus dem Mietvertrag nach erfolgter Vertragsverletzung für nichtig zu erklären, weil sie wegen ihrer Höhe eine Penalty Clause darstelle. Das Gericht lehnte diese Auffassung ab. Eine Liquidated Damages Klausel dürfe selbst das Fünffache des beim Vertragsbruch messbaren Schadens ausmachen, ohne zu einer Penalty Clause zu werden. Der Sinn der Klausel bestehe darin, beiden Vertragsparteien zu ermöglichen, einen etwaigen Schaden schon bei Vertragsschluss zu schätzen und gerecht auszugleichen.

The court held that where the precise amount of damages is hard to calculate, the fact that the liquidated damages were so much higher than the actual damage does not prove that this was a penalty clause.

Als laatste een prachtige opmerking over de uitdrukking liquidated damages:

The word liquidated may be mystifying to some. In this context it means ‘agreed in advance’. Liquidated damages of £1000 per day means the exact sum has been decided in advance. In England and Wales we used to talk about liquidated and unliquidated claims: if you sued someone for a precise sum of money, it was liquidated, but this did not imply any agreement between the parties. It’s now called a specified claim

Op die manier kan alleen een vertaler over woorden denken, en juristen natuurlijk.